Aletta Jacobs (1854-1929) was de eerste vrouw in Nederland die aan een universiteit afstudeerde en de eerste vrouwelijke arts in ons land. Ze is ook bekend als een van de belangrijkste voorvechtsters van vrouwenrechten in Nederland, onder meer op het gebied van vrouwenkiesrecht. Haar leven was een aaneenschakeling van historische “eersten” op een moment dat vrouwen in Nederland nauwelijks toegang hadden tot de openbare en academische wereld.
Wie is Aletta Jacobs: haar vroege leven
Aletta Henriëtte Jacobs werd geboren op 9 februari 1854 in Sappemeer, Groningen. Ze groeide op in een artsengezin, als dochter van Abraham Jacobs. Haar vader speelde een grote rol in haar opleiding: hij steunde haar ambitie om geneeskunde te studeren, wat voor een vrouw in die tijd uitzonderlijk was. Ze had elf broers en zussen, van wie verschillende eveneens een academische opleiding volgden.
Als tiener vroeg ze zelf, per brief, aan de toenmalige minister van Binnenlandse Zaken toestemming om als toehoorder colleges te volgen aan de Rijksuniversiteit Groningen. Die toestemming kreeg ze, en later mocht ze zich volledig inschrijven als student. Ze studeerde geneeskunde en rondde haar studie succesvol af, waarmee ze geschiedenis schreef.
Eerste vrouwelijke arts van Nederland
In 1879 promoveerde Aletta Jacobs aan de Universiteit van Groningen. Daarmee werd ze niet alleen de eerste vrouw die in Nederland afstudeert aan een universiteit, maar ook de eerste vrouwelijke arts. Ze opende daarna een praktijk in Amsterdam, waar ze bewust ook arme patiënten hielp. Op vaste spreekuren behandelde ze mensen die zich een gewone dokter niet konden veroorloven, zonder daarvoor te betalen.
In haar praktijk hield ze zich ook bezig met vrouwengezondheidszorg en geboortebeperking. Ze was een van de eersten in Europa die een geboorteregeling actief besprak met patiënten en daar praktisch advies over gaf. Dat was in die tijd controversieel, maar ze zette door.
Vrouwenkiesrecht en politiek activisme
Naast haar medische carrière was Aletta Jacobs een prominente activiste voor het vrouwenkiesrecht. Ze streed jarenlang voor het recht van vrouwen om te stemmen en zichzelf verkiesbaar te stellen. In 1883 probeerde ze zich in te schrijven op de kiezerslijst in Amsterdam, op basis van een letterlijke lezing van de kieswet. Dat verzoek werd afgewezen, maar de poging trok veel aandacht en droeg bij aan het maatschappelijke debat.
Ze werkte samen met andere voorvechters van vrouwenrechten, zowel in Nederland als internationaal. Ze reisde door Europa en ook naar de Verenigde Staten om contact te leggen met gelijkgestemden en om de strijd voor vrouwenstemrecht te ondersteunen. In 1919 werd het vrouwenkiesrecht in Nederland ingevoerd. Aletta Jacobs was 65 jaar oud en had het meeste van haar leven gevochten voor dit moment.
Haar persoonlijke leven
In 1892 trouwde Aletta Jacobs met de politicus en journalist Carel Victor Gerritsen. Het was een huwelijk tussen gelijken: Gerritsen steunde haar activisme en deelde haar progressieve overtuigingen. Hij overleed in 1905. Na zijn dood bleef Jacobs actief als schrijfster en activiste.
Ze schreef een autobiografie, getiteld “Herinneringen”, die in 1924 verscheen. Daarin beschreef ze haar leven, haar strijd en de mensen die ze had ontmoet. Het boek geeft een persoonlijk inkijkje in een leven dat op bijna elk vlak verschilde van wat in haar tijd van een vrouw werd verwacht.
Erfenis en nagedachtenis
Aletta Jacobs overleed op 10 augustus 1929 in Baarn. Ze liet een erfenis achter die tot ver in de twintigste eeuw voelbaar was. In Nederland zijn scholen, straten en pleinen naar haar vernoemd. Haar portret stond jarenlang op het Nederlandse bankbiljet van 100 gulden. Ze geldt als een symbool van de strijd voor gelijke rechten voor vrouwen, zowel in de geneeskunde als in het politieke leven.
Wie meer wil weten over Aletta Jacobs, kan terecht in haar autobiografie of bij het Nationaal Archief, dat documenten over haar leven en werk bewaart. Haar verhaal laat zien hoe één persoon, met vasthoudendheid, de samenleving blijvend kan veranderen.
