Het Groningenveld, ook wel het aardgasveld van Slochteren genoemd, is een van de grootste aardgasvelden ter wereld en verreweg het grootste in Europa. Het veld ligt onder de Nederlandse provincie Groningen en bevatte bij ontdekking een geschatte 2.740 miljard normaal kubieke meter aardgas. Decennialang was het de ruggengraat van de Nederlandse energievoorziening en een belangrijke bron van staatsinkomsten. Tegelijkertijd zorgde de gaswinning voor aardbevingen die de regio en haar bewoners zwaar troffen.
Ontdekking en omvang van het Groningenveld
Het veld werd in 1959 ontdekt bij Slochteren, een dorp in de gemeente Midden-Groningen. De vondst was zo groot dat het aanvankelijk moeilijk te geloven was: geologen troffen een gasveld aan dat zich uitstrekte over een oppervlak van ruwweg 900 vierkante kilometer. De totale omvang maakte het Groningenveld destijds tot een van de top tien grootste aardgasvelden ooit gevonden.
De eerste commerciële productie begon in 1963. Vanaf dat moment groeide de winning snel. Op het hoogtepunt, in de jaren tachtig van de twintigste eeuw, werd er jaarlijks tientallen miljarden kubieke meter gas gewonnen uit het veld. Nederland exporteerde grote hoeveelheden gas naar omringende landen zoals Duitsland, België en Frankrijk.
Wie exploiteerde het Groningenveld?
De exploitatie lag in handen van de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM), een joint venture van Shell en ExxonMobil (voorheen Esso). De staat had via Gasunie en later EBN (Energie Beheer Nederland) een belang in de opbrengsten. De winsten werden grotendeels afgedragen aan de Staat der Nederlanden via belastingen en afdrachten. In totaal leverde het Groningenveld de Nederlandse schatkist naar schatting enkele honderden miljarden euro’s op over de gehele exploitatieperiode.
Aardbevingen als keerpunt
De gaswinning had een keerzijde. Door het onttrekken van gas zakte de bodem in, wat leidde tot aardbevingen. De bekendste en zwaarste aardbeving in de regio vond plaats op 16 augustus 2012 bij Huizinge, met een magnitude van 3,6 op de schaal van Richter. Die beving was voor veel mensen het bewijs dat de winning serieuze gevolgen had voor de veiligheid van bewoners en hun woningen.
Na Huizinge nam de politieke druk toe om de winning te verminderen. Duizenden woningen in de provincie Groningen raakten beschadigd door de aardbevingen. Bewoners kampten met scheuren in muren, verzakte funderingen en langdurige onzekerheid over schadevergoeding en versterking van hun huizen. Het leidde tot een diepe vertrouwensbreuk tussen de regio en de overheid.
Afbouw van de gaswinning
Onder druk van de aardbevingen en de maatschappelijke onrust besloot de Nederlandse overheid de winning stapsgewijs af te bouwen. In 2018 kondigde toenmalig minister Eric Wiebes aan dat de winning zo snel mogelijk zou worden stopgezet. De productie werd jaar na jaar verder teruggeschroefd. Op 1 oktober 2023 werd de reguliere gaswinning uit het Groningenveld definitief gestopt. De gaskraan ging dicht, een historisch moment voor Nederland.
Wel bleef een beperkte mogelijkheid bestaan om het veld bij extreme omstandigheden, zoals een uitzonderlijk koude winter of een Europese gasnoodstituatie, tijdelijk te heropenen. De infrastructuur werd daarom niet onmiddellijk ontmanteld. Dit zogenaamde “achter de hand houden” van het veld was een bewuste politieke keuze, gegeven de onzekerheid op de Europese energiemarkt na de Russische inval in Oekraïne in 2022.
Schade, vergoeding en versterking
De schadeafhandeling voor bewoners verliep moeizaam. Jarenlang was de NAM verantwoordelijk voor de schadeafhandeling, wat tot veel conflicten leidde. Later nam de overheid de regie over via het Instituut Mijnbouwschade Groningen (IMG). Dit instituut behandelde meldingen van fysieke schade aan woningen en verleende ook waardedaling vergoedingen aan huiseigenaren in het aardbevingsgebied.
Naast schade moesten duizenden woningen worden versterkt om aardbevingsbestendig te worden. De Nationaal Coördinator Groningen (NCG) hield toezicht op dit versterkingsprogramma. De aantallen te versterken woningen en de bijbehorende kosten liepen in de loop der jaren steeds verder op, wat het programma tot een van de complexste bouwopgaven in de Nederlandse geschiedenis maakte.
Betekenis van het Groningenveld voor Nederland
Het Groningenveld heeft de Nederlandse economie en samenleving fundamenteel gevormd. De gasinkomsten financierden decennialang de opbouw van de Nederlandse verzorgingsstaat. Tegelijkertijd leidde het tot wat wel de “Dutch disease” wordt genoemd: door de grote gasinkomsten raakten andere sectoren van de economie minder concurrerend, doordat de wisselkoers onder druk stond en lonen stegen.
Het veld was ook bepalend voor de energieinfrastructuur van heel Noordwest-Europa. Nederland bouwde een dicht netwerk van gasleidingen en distributiepunten op, waarmee het zich als gasdraaischijf van Europa positioneerde. Die infrastructuur speelt nog steeds een rol, al is de functie verschoven van productie naar doorvoer van gas uit andere bronnen.
Veelgestelde vragen over het Groningenveld
Wanneer is de gaswinning uit het Groningenveld gestopt?
De reguliere winning stopte op 1 oktober 2023. Het veld kan onder strikte voorwaarden tijdelijk worden heropend bij een nationale of Europese gasnoodsituatie.
Hoe groot is het Groningenveld?
Het veld strekt zich uit over ongeveer 900 vierkante kilometer en bevatte bij ontdekking een geschatte 2.740 miljard normaal kubieke meter aardgas.
Wie is verantwoordelijk voor de schade door aardbevingen?
Het Instituut Mijnbouwschade Groningen (IMG) behandelt schadeclaims van bewoners. De kosten worden uiteindelijk gedragen door de Staat der Nederlanden en de NAM.
Kan het Groningenveld nog worden heropend?
Ja, de mogelijkheid bestaat. De overheid heeft besloten de infrastructuur voorlopig intact te houden voor gebruik in noodsituaties. Of en wanneer dat nodig is, hangt af van de Europese gassituatie.
Het Groningenveld is meer dan een stuk geologie: het is een onderwerp dat raakt aan energiepolitiek, woningveiligheid, regionale rechtvaardigheid en de energietransitie. De sluiting in 2023 markeerde een eindpunt van de winning, maar de gevolgen voor Groningen en zijn inwoners werken nog lang door.
